تور یک‌روزه تاریخی و هنری گیومری، پایتخت فرهنگی ارمنستان

شهر گیومری (Gyumri)، مرکز استان شیراک و دومین شهر بزرگ ارمنستان، در فاصله‌ای حدود ۱۲۵ کیلومتری شمال غربی ایروان واقع شده است. این شهر در طول تاریخ طولانی خود نام‌های متعددی نظیر کومایری، الکساندراپول (در دوران امپراتوری روسیه تزاری) و لنیناکان (در دوران شوروی) به خود دیده است. گیومری به عنوان پایتخت فرهنگی، مهد طنز، خاستگاه هنرمندان، صنعتگران و نام‌آوران ارمنستان شناخته می‌شود و بافت معماری آن تفاوت ساختاری چشمگیری با پایتخت، ایروان، دارد.

۱. معماری روسی و سنگی قرن نوزدهم (سبک بلک اند رد)

بارزترین ویژگی گیومری که آن را از سایر شهرهای قفقاز متمایز می‌کند، بافت شهری سده نوزدهم میلادی آن است. برخلاف ایروان که بیشتر با سنگ توف صورتی ساخته شده، ساختمان‌های اعیان‌نشین و خیابان‌های مرکزی گیومری از تلفیق هنرمندانه سنگ‌های آتشفشانی بازالت تیره و توف اخرایی-قرمز ساخته شده‌اند. این سنگ‌تراشی‌های دقیق با بندکشی‌های برجسته، جلوه‌ای باابهت و اشرافی به شهر بخشیده‌اند.

در دوران تزار، پس از پیوستن ارمنستان شرقی به امپراتوری روسیه، این شهر تحت نام الکساندراپول به عنوان یک مرکز اداری-نظامی گسترش یافت. معماران بومی با ترکیب الگوهای نئوکلاسیک روسی با مقرنس‌ها، طاق‌ها و کتیبه‌های سنتی ارمنی، سبک خاصی خلق کردند که نمونه آن در پنجره‌های قوسی، ورودی‌های کالسکه و بالکن‌های فرفوژه دست‌ساخت خودنمایی می‌کند.

۲. محله باستانی کومایری (Kumayri Historic District)

محله کومایری هسته تاریخی دست‌نخورده شهر است که از زمین‌لرزه بزرگ سال ۱۹۸۸ نیز جان سالم به در برده و امروزه بیش از هزار بنای تاریخی ثبت‌شده را در خود جای داده است. خیابان‌های آبوویان و ریژکوف، پیاده‌راه‌های سنگ‌فرش‌شده مملو از کافه‌های مدرن، گالری‌های نقاشی، کارگاه‌های سفال‌گری و مجسمه‌سازی هستند که فضایی زنده و دلنشین برای قدم زدن فراهم می‌کنند.

موزه معماری و زندگی شهری (خانه دزیتوغتسیان) عمارت باشکوهی متعلق به سال ۱۸۷۲ است که توسط خاندان بازرگان دزیتوغتسیان ساخته شده و چیدمان زندگی روزمره، مبلمان، البسه اشرافی، کارگاه‌های آهنگری، قلاب‌دوزی و ادوات موسیقی قرن نوزدهم را با حفظ تمام جزئیات تاریخی به نمایش می‌گذارد.

۳. دژ نظامی قلعه سیاه (Sev Berd / Black Fortress)

این سازه دفاعی مدور در غرب شهر و بر روی تپه‌ای مسلط به مرز عثمانی قرار دارد. ساخت قلعه سیاه در سال ۱۸۳۴ پس از پیروزی روسیه بر امپراتوری عثمانی در جنگ ۱۸۲۸–۱۸۲۹ با نظارت تزار نیکلای اول آغاز شد. این دژ به عنوان یکی از پایگاه‌های راهبردی امپراتوری روسیه برای کنترل مرزهای جنوبی و نگهداری توپخانه طراحی شده بود.

بنا به شکل یک حلقه دفاعی کامل با دیوارهای سنگی فوق‌العاده قطور از بازالت سیاه ساخته شده است. درون دژ شامل بارانداز، اسلحه‌خانه، پادگان و مسیرهای ارتباطی زیرزمینی است که قابلیت مقاومت در برابر محاصره‌های طولانی‌مدت را دارا بوده است. امروزه این قلعه بازسازی شده و به عنوان یک مجتمع فرهنگی و سالن برگزاری رویدادهای هنری مورد استفاده قرار می‌گیرد.

۴. میدان وارتانانتس و شاهکارهای کلیسایی

میدان مرکزی شهر، میدان وارتانانتس، با مجسمه عظیم سردار ملی وارتان مامیکونیان مزین شده و گرداگرد آن دو کلیسای شاخص تاریخی قرار دارد. کلیسای مادر مقدس (یوت ورک یا هفت زخم) کلیسایی با سنگ سیاه متعلق به سده نوزدهم است که نماد مقدسی از «هفت غم و اندوه مریم عذرا» را در خود جای داده و فضای معنوی بسیار پرشوری دارد. این کلیسا در طول تاریخ از معدود نیایشگاه‌هایی بود که در دوران حکومت کمونیستی شوروی نیز درهای آن به روی مؤمنان باز ماند.

کلیسای ناجی مقدس (آمناپرکیچ) رونوشتی از کلیسای جامع باستانی آنی (پایتخت تاریخی ارمنستان باستان در خاک ترکیه امروزی) است و نماد ایستادگی مردم گیومری به شمار می‌رود. بنا در زلزله ویرانگر ۱۹۸۸ به شدت آسیب دید و فروریخت، اما در دهه‌های اخیر سنگ به سنگ با دقت فراوان بازسازی شده و مجدداً شکوه خود را به دست آورده است.

۵. فرهنگ، هنر و خلق‌وخوی مردم گیومری

گیومری زادگاه بزرگانی چون هوانس شیراز (شاعر ملی)، آوتیک ایساهاکیان، فرونزیک مکرتچیان (بازیگر نامدار تئاتر و سینما) و سرگئی پاراجانوف است. مردم گیومری در سرتاسر ارمنستان به شوخ‌طبعی، کنایه‌های ظریف و حاضرجوابی، مهمان‌نوازی مثال‌زدنی و تعصب خاص روی حفظ میراث اجدادی‌شان شهرت دارند؛ روحیه‌ای که در غذاهای سنتی منطقه نظیر ماهی قزل‌آلای پرورشی شیراک و سوپ‌های محلی آن نیز بازتاب یافته است.